ลิขสิทธิ์เป็นเรื่องที่ใกล้ตัวมากกว่าที่หลายคนคิด เพราะหลายสิ่งที่เราสร้างขึ้นมานั้นล้วนเรียกว่า “ทรัพย์สินทางปัญญา” ที่ผู้สร้างสรรค์สามารถนำไปใช้ และได้รับประโยชน์จากมันโดยชอบธรรมแต่เพียงผู้เดียว ซึ่งสิทธิในการใช้งานเช่นนั้น เรารู้จักกันในชื่อของ “ลิขสิทธิ์” นั่นเอง แต่ในยุคปัจจุบันที่ทำให้ทุกๆ คนสามารถเข้าถึงสื่อต่างๆ ได้อย่างง่ายดาย แต่กลับทำให้หลายคนหลงลืมไปว่าสิ่งที่ทำอยู่มันอาจเป็นการละเมิดลิขสิทธิ์ เพียงแค่เพราะคิดว่าใคร ๆ เขาก็ทำกัน ดังนั้นฉันจึงทำได้บ้าง

วันนี้ทาง Akibatan จึงอยากนำเสนอคำถามง่าย ๆ เกี่ยวกับเรื่องของลิขสิทธิ์ ที่ทาง กรมทรัพย์สินทางปัญญา (DIP), สำนักงานลิขสิทธิ์ญี่ปุ่น (Japan Copyright Office หรือ JCO) และสมาคมจำหน่ายคอนเทนต์ต่างประเทศ (Content Overseas Distribution Association: CODA) สามหน่วยงานที่ดูแลเรื่องเกี่ยวกับลิขสิทธิ์ ได้นำมาตัั้งเป็นคำถามให้เล่นเป็นกิจกรรมภายในงาน Japan Expo in Thailand 2017 เมื่อวันที่ 8-10 กันยายน 2017 ที่ผ่านมา มาดูกันดีกว่าว่ามีคำถามอะไรกันบ้าง

Q0: นวนิยาย หรือภาพวาดที่มีชื่อเสียง มักเป็นสิ่งที่คนส่วนใหญ่รู้จักกันอยู่แล้ว ดังนั้นการจะทำเลียนแบบหรืออัพโหลดจากอินเตอร์เน็ท ย่อมทำได้อย่างอิสระ?

A0: คำตอบคือไม่สามารถทำได้ครับ เพราะแม้ว่าจะเป็นผลงานที่มีชื่อเสียงมากแค่ไหน แต่สิทธิในการเผยแพร่ย่อมอยู่กับผู้สร้างสรรค์ผลงานแต่เพียงผู้เดียวเท่านั้น การนำผลงานไปสแกน คัดลอก หรือวิธีใด ๆ แล้วอัพโหลดขึ้นอินเตอร์เน็ท ย่อมมีความผิดอย่างแน่นอน (พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ.2537 มาตรา 15, 15 อนุ 5, 27, 28, 29)

Q1: ข้อมูลที่มีการแบ่งปันกันบนเว็บไซต์ ซึ่งบริหารจัดการโดยบริษัทที่มีชื่อเสียง ถือเป็นข้อมูลแท้ (มิใช่ข้อมูลละเมิดลิขสิทธิ์) และได้รับการยินยอมจากเจ้าของลิขสิทธิ์ทั้งหมดแล้ว

A1: ข้อความนี้ไม่ถูกต้อง เพราะไม่ว่าจะเป็นบริษัทที่มีชื่อเสียงแค่ไหน หากไม่ใช่บริษัทที่เป็นผู้ถือลิขสิทธิ์หรือได้รับมอบหมายจากผู้ถือลิขสิทธิ์นั้น ก็ไม่สามารถยืนยันได้ว่าข้อมูลนั้นเป็นข้อมูลแท้ เช่น เว็บไซต์ Youtube ที่บริหารโดยบริษัทระดับโลก แต่ข้อมูลคลิปภายในเว็บก็ยังมีคลิปที่ละเมิดลิขสิทธิ์อยู่ด้วยนั้นเอง

Q2: แม้จะเป็นข้อมูลที่ละเมิดลิขสิทธิ์ แต่หากมีคนจำนวนมากไปรับชมหรือรับฟัง จนทำให้จำนวนผู้ติดตามเพิ่มสูงขึ้น ดังนั้น บรรดานักเขียนการ์ตูน หรือผู้สร้างสรรค์ผลงาน บริษัทผู้จัดพิมพ์ ค่ายเพลง หรืออื่น ๆ ย่อมไม่ได้รับความลำบากหรือเดือดร้อนใดจากการณ์ดังกล่าว

A2: แน่นอนว่านี่เองก็ไม่ถูกต้องเช่นกัน ข้อนี้ถือเป็นปัญหาที่หลาย ๆ คนนั้นมีความเข้าใจผิดเป็นอย่างมาก เพราะมักจะคิดว่าการที่ปล่อยไฟล์สแกน หรือ ไฟล์ผลงานต่าง ๆ ลงเผยแพร่โดยไม่ได้รับอนุญาต แต่ก็ช่วยเพิ่มฐานแฟน ๆ ผู้สร้างผลงานจะต้องดีใจอย่างแน่นอน แต่ในความเป็นจริงนั้นไม่ใช่เลย แม้ฐานแฟนอาจจะสูงขึ้นจริง แต่ไม่ได้มีอะไรที่ยืนยันได้เลยว่าผลงานของพวกเขาจะขายได้มากขึ้น ซ้ำร้ายกลับสามารถทำให้ยอดขายที่ควรจะได้ของพวกเขาลดลงไปอีกด้วย ซึ่งเห็นได้จากตัวอย่างของวงการหนังสือการ์ตูนและอนิเมะในบ้านเรา ที่บางรายการถึงกับต้องเปิดลงขันกันแต่กลับไม่มีผู้มาร่วมลงขันจริงอย่างที่พูดกันปากเปล่า หรือหนังสือที่ตีพิมพ์ออกมาแล้ว แต่กลับมียอดขายที่ไม่เพียงพอ (เพราะถูกอ่านในอินเตอร์เน็ตจนหมดแล้ว) ส่งผลให้ร้านหนังสือต้องทยอยปิดตัว สำนักพิมพ์ก็อยู่ในสภาพย่ำแย่จากยอดขายที่ลดลงมาก

Q3: เนื่องจากตั้งใจจะเพิ่มจำนวนแฟนเพลง จึงอัดเพลงของไอดอลที่ตนเองชื่นชอบมาอัพโหลดบนหน้าเว็บไซต์ที่เปิดให้แบ่งปันข้อมูลได้ ตนเองเห็นว่า การกระทำนี้เป็นเหมือนตนเป็นเช่น อาสาสมัคร และสามารถเพิ่มจำนวนแฟนเพลงได้จริง จึงคิดว่าไม่เป็นปัญหาแต่อย่างใด

A3: ข้อนี้ ผู้ที่กระทำนอกจากจะไม่ใช่อาสาสมัครแล้ว อาจจะเรียกว่าเป็นผู้ที่ทำลายวงไอดอลนั้นไปโดยไม่รู้ตัวเลยก็ได้ เพราะไม่ว่าจะเป็นการคัดลอกผลงานของไอดอลมาเพื่อแจกจ่าย หรือการบันทึกการแสดงต่าง ๆ มาเผยแพร่โดยไม่ได้รับอนุญาตนั้น ถือได้ว่าเป็นการทำลายไอดอลทั้งทางตรงและทางอ้อม เช่นการอัพโหลดผลงานเพลง อาจจะทำให้มีผู้ฟังเพิ่ม แต่จำนวนผู้ฟังที่เพิ่มก็ไม่ได้หมายถึงเม็ดเงินที่เพิ่มกลับไปหาไอดอลกลุ่มนั้นแต่อย่างใด หรือการบันทึกการแสดงที่ทางงานไม่ได้อนุญาตให้บันทึกไปเผยแพร่ ก็อาจจะมีทั้ง shot ที่ไม่ผ่านการตรวจสอบ หรือหากทางผู้จัดมีแผนจะจำหน่ายบันทึกการแสดงในภายหลัง การเผยแพร่วิดีโอดังกล่าวก็ไม่ต่างอะไรกับไปลดยอดขายที่ควรจะเกิดขึ้นแก่ทางผู้จัดไปเลย แต่ในบางงานเองก็มีบางครั้งที่อนุญาตให้บันทึกและเผยแพร่เช่นกัน ทางที่ดีควรถามทางผู้จัดให้แน่ใจก่อนที่จะนำไปอัพโหลดด้วย

Q4: มีบางเพลงที่เพราะมาก ๆ และคิดว่าอยากให้เพื่อนได้รู้จักด้วย จึงซื้อแผ่นซีดีลิขสิทธิ์มาจากนั้นทำการคัดลอกลงแผ่นซีดีอาร์ และแจกจ่ายให้เพื่อนในชั้นเรียนของตนที่โรงเรียนรวมทั้งสิ้น 30 คน ตนเองคิดว่าได้แจกให้จำเพาะเพื่อนร่วมชั้นเรียนของตนเท่านั้น จึงไม่เป็นปัญหาแต่อย่างใด

A4: เคสนี้ก็ถือว่ามีหลายคนเข้าใจผิดกันอยู่มากเพราะคิดว่าตนเองไม่ได้แสวงหากำไรจากการแจกจ่ายนี้ คงจะไม่มีปัญหาใด ๆ แต่ในทางกฎหมายนั้นการคัดลอก / ทำซ้ำ ผลงานอันมีลิขสิทธิ์เพื่อแจกจ่ายนั้น มีการยกเว้นให้แค่กรณีเพื่อประโยชน์ของบุคคลในครอบครัวและญาติสนิทเท่านั้น นั่นคือไม่สามารถแจกจ่ายในวงที่กว้างกว่านั้นได้ และต้องไม่ขัด ไม่กระทบกระเทือนต่อสิทธิของผู้ถือลิขสิทธิ์จนเกินควร อีกด้วย
(จากพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ.2537 มาตรา 32 วรรคหนึ่ง และ วรรคสอง อนุ 2)

Q5: แม้จะเป็นการละเมิดสิทธิ แต่หากไม่มีใครทราบเรื่องก็ไม่จำเป็นต้องรับโทษตามกฎหมายลิขสิทธิ์แต่อย่างใด

A5: ถูกต้อง ในทางปฏิบัติ เมื่อไม่มีใครรู้ย่อมไม่ต้องรับโทษตามกฎหมาย แต่ช้าก่อน… การไม่ต้องรับโทษและการไม่มีความผิดนั้นต่างกัน แม้ว่าจะไม่ต้องรับโทษตราบที่ไม่มีคนรู้ แต่การละเมิดสิทธิ์นั้นได้ถูกกระทำลง และเกิดขึ้นแล้วนั้นเท่ากับว่าคุณได้แบกรับความผิดนั้นไว้กับตัวแล้ว ซึ่งความผิดที่คุณแบกอยู่นั้นไม่ต่างอะไรกับระเบิดเวลาที่รอให้ผู้ถือลิขสิทธิ์มาแจ้งความดำเนินคดีกับคุณ เพื่อให้คุณต้องรับโทษทางกฎหมายจากการที่ไปละเมิดเขานั่นเอง

Q6: ตนเองเห็นว่าภาพประกอบที่ตนวาดขึ้นเองจากความชอบจากงานอดิเรกนั้นออกมาดีมาก จึงอัพโหลดขึ้นบนหน้าเว็บไซต์ ด้วยหวังให้คนจำนวนมากได้เข้ามาชื่นชมผลงาน จึงยอมให้ทุกคนสามารถดาวน์โหลดและเผยแพร่ได้อย่างเป็นอิสระ

A6: ถูกต้องแล้ว ในเมื่อสิทธิในการเผยแพร่เป็นของผู้สร้างสรรค์ผลงาน การจะมอบสิทธิให้กับใครเป็นผู้เผยแพร่แต่เพียงผู้เดียว หรือให้ทุกคนสามารถเผยแพร่ได้อย่างอิสระนั้นก็สามารถทำได้เช่นกัน และก็สามารถกำหนดได้ว่าไม่ให้นำไปใช้ในเชิงพาณิชย์เพื่อป้องกันการถูกนำผลงานของตนเองไปแสวงหากำไรได้เช่นกัน
(พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ.2537 มาตรา 15, 16, 17)

แม้ “ผู้สร้างสรรค์” ผลงานอาจจะเป็นจุดเริ่มต้นเพื่อให้เกิดวัฎจักรของการชื่นชมผลงานต่าง ๆ ขึ้นได้ แต่ในขณะเดียวกันส่วนที่สำคัญที่สุดนั้นคือ “ผู้ใช้” ที่จะร่วมกันอุดหนุนสินค้าที่ถูกต้องตามลิขสิทธิ์ เพื่อให้เม็ดเงินจากตรงนั้นกลับไปสู่ผู้สร้างสรรค์ผลงาน เพื่อให้สามารถผลิตผลงานออกมาต่อไปได้ เพราะคนเราไม่ได้ขับเคลื่อนด้วยใจรักเพียงอย่างเดียว แต่ยังต้องมีปัจจัยพื้นฐานในการดำรงชีวิตอีกด้วย

ทาง Akibatan เองก็หวังว่าบทความนี้จะช่วยให้เพื่อนๆ ได้เข้าใจเรื่องของลิขสิทธิ์กันมากขึ้นและร่วมกันอุดหนุนสินค้าลิขสิทธิ์อย่างถูกต้องเพื่อให้วงการนี้ที่พวกเรารัก สามารถขับเคลื่อนต่อไปได้ ขอบคุณครับ